Lalkarstwo polskie od wielu dekad jest zdominowane przez teatry instytucjonalne. Najstarsze z nich działają od niemal stu lat. Większość powstała po drugiej wojnie światowej i w swojej sowieckiej strukturze działają do dzisiaj. Każda instytucja wszak doświadczała na przestrzeni lat wzlotów i upadków. Nowością III RP jest powrót, po pięćdziesięciu latach przerwy, do stopniowego odradzania się ruchu niezależnego, prywatnych zespołów teatralnych, nawet solistów lalkarzy. Dziś ten ruch jest już wyraźnie widoczny. Kto wie, może nawet mamy więcej twórców uprawiających szeroko rozumiane lalkarstwo niż liczba oficjalnie zarejestrowanych teatrów, głównie samorządowych.
To wielce obiecujący kierunek przemian, który zasadniczo wpłynął na obraz polskiej mapy teatralnej po 1989 roku. Niektóre teatry prywatne odniosły wielki sukces. Dość przypomnieć Towarzystwo Wierszalin – Teatr, Teatr 3/4 Zusno, Teatr Wierzbak, działalność Tadeusza Wierzbickiego, Grzegorza Kwiecińskiego, Adama Walnego, Marka b. Chodaczyńskiego, wczesną twórczość Agaty Kucińskiej, a zaraz potem Kompanię Doomsday, która wyłoniła Grupę Coincidentia i Malabar Hotel. A przecież nieustannie powstawały i powstają nowe sceny niezależne, jak PAPAHEMA, Teatr Form Wielu, Teatr Nemno, Fundacja Gra/nice, Teatr Sakowicz-Cempura, Fundacja Teatr Rzeczy, Teatr Wolność, Teatr Łątek. Pojawili się nawet soliści, jak Krzysztof Falkowski czy niezwykły wolny duch, artysta-lalkarz Łukasz Puczko. Jedni działają impresaryjnie, inni występują w przestrzeniach otwartych, niektórym udało się nawet zbudować własne sale teatralne. Łączy ich to, że grają od czasu do czasu, nie prowadzą scen repertuarowych, są niemal nieustannie w drodze, ale tak właśnie rozwijał się i wciąż działa teatr lalek na świecie. A przecież tę listę trzeba by jeszcze poszerzyć o wielką liczbę prywatnych teatrów lalek specjalizujących się w przedstawieniach dla dzieci, niezwykle aktywnych, obecnych regularnie w dziesiątkach miejscowości w Polsce.
Pewnie nikt nie pokusił się dotąd o nakreślenie pełnej listy teatrów lalkowych (spisy publikowane na wortalach teatralnych wymagają nieustannych korekt i uzupełnień), zresztą sporządzenie jej nie jest proste, bo wielu twórców wymyka się spod jednoznacznej kwalifikacji gatunkowej reprezentowanych profesji. Takie jest współczesne lalkarstwo. Mistrzowska konwencja partnerstwa aktora i lalki, reprezentowana w ostatnich dekadach przez lalkarskich leaderów, wciąż ściera się z tradycyjną opcją, w której aktor-lalkarz gra tę samą postać sceniczną przedstawioną przez lalkę.
A jednak zmiany dokonują się nieubłaganie i tak jak instytucje lalkarskie znacznie częściej oscylują dziś w stronę teatrów dla dzieci i młodzieży, z lalkami lub bez, tak niezależni twórcy szukają swojego miejsca w nowoczesnym teatrze lalek, posługującym się animantami, które odkrywają nowe przestrzenie relacji człowieka i nieożywionej materii.
Widziałem wczoraj najnowszy dyplom studentów białostockiej Akademii Teatralnej zatytułowany Król Lear. Tytuł roboczy, przygotowany przez twórców, którzy nigdy nie zetknęli się z lalkarstwem, nie mają o nim pojęcia, a mimo to przyjmują zaproszenia i lawirują w pracy ze studentami, włócząc ich po bezdrożach i wykorzystując ich młodzieńczość, pasję, energię i zaufanie. Od lat snuję rozważania, czy zbiorowe dyplomy studenckie w szkołach lalkarskich mają sens? Ale to temat na oddzielną refleksję.
Kształcenie adeptów lalkarstwa bardzo się w ostatnich dekadach zmieniło. I nieustannie się zmienia. To bardzo dobrze. Coraz częściej na różnych etapach studiów powstają małe formy, a czasem minispektakle. Bywa i tak, że takie propozycje, później nieco rozwinięte, czasem przekomponowane, otwierają profesjonalną działalność teatralną ich twórców. To ideał, do którego powinniśmy zmierzać. Szkoły coraz większą uwagę przykładają (i słusznie) do indywidualnego kształcenia artysty-lalkarza, który budując swój teatralny warsztat, ma zarazem zderzać się z rzeczywistością, nie tylko dołączyć (i zniknąć) w jednym z istniejących teatrów instytucjonalnych, zespołowych. Taka praktyka pozwoliła w ostatnich latach zaistnieć w profesjonalnym obiegu np. Karolinie Martin (Trzy ćwierci do śmierci), Magdalenie Dąbrowskiej (Helena grana przez Lesię Pasichnyk i Tymoteusza Juchę), Ladzie Borovskiej (Balladyna 68 – w nieco skróconej wersji grana przez Agnieszkę Solską). Młodych artystów wstępujących na tę drogę było i jest więcej: Iza Zachowicz, Marek Idzikowski, Vasil Dashkevich, Daria Holovchanska i wielu innych. A to tylko krąg białostockiej Akademii.
Czasem studenci zdobywają własne środki i niezależnie od programu nauczania realizują pierwsze spektakle. To przypadek Wojciecha Leśniewskiego, absolwenta kierunku aktorskiego, a dziś studenta białostockiej reżyserii, który z pomocą kolegów (Vasila Dashkevicha – współpraca reżyserska, Karoliny Krot – scenografia i Marcina Nagnajewicza – pedagoga uczelni i kompozytora obsługującego wiele prac studenckich) zrealizował monodram Czekaj na mnie według własnego scenariusza.

Spektakl Leśniewskiego powstał kilka miesięcy temu i wypada wierzyć, że wkrótce znajdzie się w programie wielu festiwali i imprez teatralnych. Jest wyjątkowo piękną pracą, łączącą trudny temat śmierci, odchodzenia najbliższej osoby, z doskonałą konstrukcją dramaturgiczną, mądrym, przejmującym tekstem, efektowną choć prościutką przestrzenią sceniczną, dobrym aktorstwem i atrakcyjnym animantem w roli głównej. Nie dorównują mu rozkrzyczane, wibrujące i efekciarskie propozycje wieloobsadowych przedstawień.
W przedstawieniu Leśniewskiego scenę wypełnia jedynie szpitalne łóżko, na którym leży postać naturalnej wielkości, gąbczana, obszyta białym materiałem, z widocznymi stawami i łączeniami szyi, ramion, łokci, bioder, kolan i stóp. Ten obiekt jest dobrze wykonany, perfekcyjnie wyważony, pozwala na precyzyjną animację, zachowuje pozycje proponowane przez animatora niezależnie od bycia w bezpośrednim związku z aktorem. Z przodu sceny ustawiono cztery pary butów: lakierki, zamszowe oxfordy, sneakersy i damskie sandały.

Zmieniając obuwie oraz gest, głos i mimikę, Leśniewski buduje kolejne postaci występujące w przedstawieniu. Sam jest ubrany na czarno, eliminując jakiekolwiek dodatkowe znaczenia. Grając Pielęgniarza, obsługującego staruszka, wykonuje rozmaite czynności związane z codzienną higieną pacjenta, zmusza go do podstawowej gimnastyki, siadania, skłonów, minimalnego choćby ruchu. Grając Żonę, kurczy się i drobi kroczki w sandałach, usiłując nakarmić bohatera i utrzymać go przy życiu. W roli Syna, który chciałby skrócić cierpienie Ojca, klęka przed ścianą obok drzwi prowadzących do sali teatralnej, teraz symbolizującą konfesjonał, i modli się o rychłą jego śmierć. Wszystkie te postaci monologują, zachęcają staruszka do podjęcia rozmowy, choć on tylko mruczy i wydaje nieartykułowane dźwięki. Na początku i końcu przedstawienia Leśniewski, wkładając lakierki, przeistacza się w Śmierć. Tylko w jej obecności bohater mówi całymi zdaniami. Próbuje negocjować swój los, przedłużyć życie o tydzień, choćby kilka dni, bo czeka na wnuka, który się spóźnia, ale telefonuje przecież i z pewnością dotrze do Dziadka. Nie zdąży.
W finałowej scenie Wojciech Leśniewski stoi przed widownią i wygłasza przejmujący monolog o swoim bólu po utracie Dziadka, w który wplata śpiewany a capella, bardzo delikatnie, standard „Niech żyje bal”. I nieustannie, pomimo zaszłych zdarzeń, prosi nieobecnego Dziadka: „czekaj na mnie”.
To bardzo osobisty spektakl, kameralny, ściszony. Wykorzystane środki teatralne też są minimalistyczne. Ale to wystarczy, by uruchomić wyobraźnię widza, zbudować pełnokrwistą rzeczywistość, wywołać wzruszenie i refleksję, jak pięknie można opowiedzieć o odchodzeniu, rozstaniu, towarzyszącym im bólu i pamięci. I na dodatek spektakl ten wpisuje się znakomicie w zainteresowania i możliwości współczesnego teatru lalek.
Fotografie Jakub Gujda, fot. butów Aleksandra M’hango



